Zoonosen veroorzaakt door insecten

Zoönosen veroorzaakt door insecten.
Insecten kunnen een belangrijke rol spelen bij de overdracht van zoonosen van dier op mens, dan wel zelf drager zijn van een bacterie die (ernstige) ziektes bij de mens kan veroorzaken.
Bekende voorbeelden zijn Malaria, de pest en Lyme disease (door teken).
Ook in de tropen komen veel van deze ziektes voor, en hoewel het dan toch allemaal "ver mijn bed-show" lijkt is in de hedendaagse samenleving niet ondenkbeeldig dat deze ziektes ook in Nederland kunnen optreden.
In dit hoofdstuk zal ik een aantal van deze zoonosen verder bespreken.

Ziektes overgebracht door de vlo.
De Pest
Wie denkt aan de pest, denkt in de eerste plaats aan de middeleeuwen waarin de pest, beter bekend als de zwarte dood, miljoenen slachtoffers eiste.
In 1855 werd voor het eerst de relatie tussen ratten, de vlo en de ziekte ontdekt door o.a. Alexandre Yersin.
De bacterie draagt dan ook een deel van zijn naam namelijk Yersinia pestis.
Tegenwoordig komt de pest met name in de derde wereld landen voor, maar ook in het zuiden van de Verenigde Staten circuleert de ziekte onder knaagdieren.
In de VS zijn er ongeveer 15 tot 20 gevallen per jaar.
De grootste angst is tegenwoordig het gebruik van de bacterie als biologisch wapen.
De mens wordt besmet door een beet van een vlo, afkomstig van knaagdieren, of door contact met besmette dieren of producten.
De ziekte ontstaat vaak als de vlo zijn gastheer, de rat, moet verlaten omdat deze bijvoorbeeld sterft en de vlo opzoek gaat naar een andere gastheer, de mens.
Na een beet duurt het 2 tot 8 dagen voordat de mens ziek wordt.
Er zijn drie vormen van pest bekend:
* De builenpest met koorts, hoofdpijn, gevolgd door het ontstaan van een buil, die een zwarte plek geeft ( vandaar de naam de zwarte dood) en uiteindelijk leidt tot sepsis, shock en uiteindelijk de dood.
* Sepsis.
* Longpest waarbij een ernstige longontsteking ontstaat en uiteindelijk voor 95% van de mensen fataal zal aflopen.
Naast de rat zijn ook wilde knaagdieren een natuurlijke haard voor de bacterie.
Omdat ook katten (long-)pest kunnen krijgen, kan besmetting plaatsvinden door inademing van aërosolen, of door een kattenbeet.
Tenslotte vormt direct contact met organen of vlees van besmette dieren een potentiële besmettingsbron.
Met name mensen die beroepshalve veel in contact kunnen komen met besmette (wilde) dieren lopen een extra risico. Voorbeelden zijn jagers, boswachters en militairen, maar ook laboratoriumpersoneel en onderzoekers die werken met besmet materiaal lopen risico.
In Nederland komt de bacterie niet meer onder normale omstandigheden voor.

Meer informatie over de Pest

factsheet the plague De pest The black death Aantonen van de bacterie

Ziektes overgebracht door teken. Lyme disease:
Lyme disease wordt veroorzaakt door de Borrelia burgdorfii, een bacterie die wordt overgebracht door teken.
Het is dus belangrijk om een teek zo snel mogelijk te verwijderen
Teken zijn kleine spinachtige insecten die vooral in bomen en struiken zitten. Ze variëren in grootte van een halve tot enkele millimeters. Ze worden zelden groter dan een centimeter.
De teek kent drie groeistadia, de larve, de nimf en het volwassen stadium.
In elk stadium zoekt de teek een gastheer om bloed te zuigen. De larve zal zich voornamelijk beperken tot kleinere dieren maar de nimf en de volwassen teek bijten zich graag vast in grotere prooien waaronder de mens.
De nimf komt met name voor in de periode mei tot juli, en zijn nauwelijks zichtbaar en dus het gevaarlijkst.
Het volwassen vrouwtje komt in de periode juli tot oktober voor.
Als een mens of dier passeert laat de teek zich vallen en probeert zich vast te bijten in de huid van het slachtoffer.
Met name die delen van de huid, die zacht, warm en vochtig zijn hebben de voorkeur, zoals achter de oren, knieholte, tussen huidplooien e.d.
Zogauw een teek zich vastbijt zal deze zich volzuigen met bloed en na enkele dagen, volgezogen, weer loslaten en op de grond vallen.
Een nymf zal dan vervellen en overgaan naar het volwassen stadium, terwijl een volwassen teek deze periode zal gebruiken om eieren te leggen, waar later de larven weer uitkomen, en het stadium weer rond is.
Hoe ouder een volwassen teek des te meer dieren/mensen deze gebeten heeft en des te groter de kans dat deze teek de drager van de Lyme disease is geworden.
Teken zitten meestal in loofbossen en dan vooral in gebieden met veel eiken heb je veel last van teken.
De meeste teken zijn te vinden in bos- en duingebieden, waarbij de Flevopolder, het Gooi, de regio Arnhem-Apeldoorn, Zeeland en het noorden van Limburg berucht zijn.
Vooral teken in de Veluwe zijn gevaarlijk, maar ook in het Duingebied (bv. rond de Kennemerduinen).
Het is dus niet de beet van de teek zelf die gevaarlijk is, maar de micro-organismen die de teek, met de beet, in de bloedbaan van de mens brengt.
De meest bekende is momenteel dus de Borrelia burgdorfii of te wel de veroorzaker van de ziekte van Lyme.
Alhoewel de ziekte van Lyme met name de laatste tijd veel in het nieuws is, werd de ziekte al in 1910 voor het eerst beschreven.
In 1922 beschreven Garin en Bujadoux een verlamming veroorzaakt door een tekenbeet, en werd de Borrelia voor de eerste keer beschreven.
In 1975 brak in het bosrijke plaatsje "Old Lyme" een epidemie uit van gewrichtsaandoeningen, en werd de link met teken gelegd, hetgeen tevens de basis was voor de benaming van de ziekte.
In 1982 ontdekte Burgdorfer spirocheten in de ingewanden van teken, en in 1983 toonde Johnson aan dat het een nieuw soort van de bacteriefamilie Borrelia betrof en werd de naam Borrelia burgdorfii aan de bacterie gegeven.
In 1995 werd bij 6500 mensen in Nederland de ziekte van Lyme aangetoond, in 2002 waren dat al 13.000 mensen.

De Borrelia burgdorfii behoort tot de zogenaamde spirocheten, een slanke spiraalvormige bacterie, die zich kurketrekker-vormig bewegen en zich makkelijk kunnen voortbewegen. Hierdoor kan de bacterie zich snel via bloed en lymfevaten verspreiden over het lichaam.
De bacterie is niet makkelijk of snel via traditionele kweekmethoden in het laboratorium aantetonen.
De bacterie groeit alleen op een zeer apart en complex kweekmedium, zodat voor de diagnose meestal wordt gekeken naar de aanwezigheid van antistoffen in het bloed van de patient.
De bacterie kan aandoeningen aan gewrichten, huid, zenuwstelsel en hart veroorzaken en kent drie stadia.
Binnen 3 weken na de tekenbeet ontstaat een typische rode ringvormige plek die geleidelijk groter wordt,de ring blijft nog enige maanden zichtbaar.
In het tweede stadium, welk optreedt na enkele maanden na de beet, ontstaan er aandoeningen van het zenuwstelsel, gewrichten en het hart.
Dit geeft pijn in de armen, benen, hoofdpijn, dubbelzien en aangezichtsverlamming.
In het derde stadium worden de neurologische verschijnselen chronisch, waarbij de huid waar de infectie begon donkerrood tot paars verkleurd.
In zeldzame gevallen kan Lyme tot de dood leiden.
De ziekte is in elk stadium te behandelen, maar bij late behandeling loop je het risico op naweeen.

Informatie over lyme disease

Diverse links over lyme disease Verwijderen teken Patientenpagina lyme disease Teken en lyme disease Arbo-advies: teken Lyme disease in de VS Borrelia

Naast de ziekte van Lyme zijn er nog drie micro-organismen die door de teek kunnen worden overgedragen.
Dit zijn:
Frühsommer-Meningo-encephalitis (FSME)
Deze ziekte wordt veroorzaakt door een virus, die behoort tot de flavivirussen.
De teek kan 2 virussen bij zich dragen die teken-encefalitis kunnen veroorzaken, de FSME (Frühsommer-Meningoenzephalitis) en RSSE (Russian spring-summer encefalitis).
De virussen bevinden zich in de speekselklier van de teek, en worden dus direct na een beet dus overgedragen aan de mens.
De teken in Nederland zijn geen drager van deze virussen, maar komt wel voor in Oost-Frankrijk, Oost-Europa, Scandinavië, Midden Europa, Zuid Duitsland, en Rusland.
De RSSE-variant is dieper in Rusland terug te vinden en dodelijker (20% van de gevallen) dan de FSME (1% van de gevallen).
Na de beet ontstaat één tot twee weken na de beet een periode met tijdelijke koorts. Enige tijd later kan weer koorts gecombineerd met neurologische verschijnselen (encephalitis) optreden. Behandeling met medicijnen gericht tegen het virus is niet mogelijk. Wel kunnen ziekteverschijnselen worden voorkomen door binnen 4 dagen na de beet afweerstoffen toe te laten dienen door een (plaatselijke) arts.
Tegen deze ziekte is het mogelijk om gevaccineerd te worden.
Andere benamingen die worden gebruikt voor deze ziekte zijn de TBE (Tick Borne Encephalitis) of TBD (Tick Born Disease) .

Human granulocytic ehrlichiosis
Deze ziekte wordt veroorzaakt door een bacterie, de Ehrlichia spp. In Nederland komt deze bacterie voor bij kleine herkauwers, runderen en paarden.
De HGE wordt pas sinds enkele jaren, en sinds kort ook in Nederland aangetroffen. Het is nog niet bekend welke bacterie uit de Ehrlichia familie verantwoordelijk is, vandaar dat men spreekt over de Ehrlichia spp.
De eerste ziekteverschijnselen treden op 1 a 2 weken na de beet van een besmette teek. De klachten zijn met name zware hoofdpijn, koorts, spierpijn en spierkrampen.
Omdat de bacterie zich nestelt in witte bloedlichaampjes wordt ook de weerstand van de patient aangetast.
Daarnaast is er een tweede vorm die bij de mens kan optreden, de Humane Monocytaire Ehrlichiose (HME), maar deze komt alleen in Amerika voor.

Fièvre boutonneuse
Met name in Zuid-europa komt de tekenkoorts oftewel de Fièvre boutonneuse voor.
Deze ziekte wordt veroorzaakt door de bacterie rickettsiose conorii, terwijl de hondenteek(Rhipicephalus sanguineus) de drager is.
Na een beet van een besmette teek treedt er na 7 tot 9 dagen een hoge koorts, met hoofd-, gewrichts- en spierpijn op, alswel een huiduitslag (rode vlekjes eerst op de handpalmen en voetzolen en later over het hele lichaam) die zich vanuit het centrum uitbreidt. Kenmerkend is ook een klein zweertje op de plaats van de tekenbeet.

Overige ziektes overgebracht door teken
De dusver besproken ziektes worden door teken uit Europa overgebracht, maar er zijn meerdere ziektes die door teken, elders in de wereld, kunnen worden overgebracht en op vakanties dus opgelopen kunnen worden.
In Amerika kennen we verder de 'Rocky Mountain Spotted Fever'.
Deze ziekte zal 3 a 12 dagen na de beet ontstaan en veroorzaakt een hevige hoofdpijn, hoge koorts en spierpijn.
Op de plek van de beet ontstaat dan een zwarte of donkere korst en er verschijnt uitslag die zich vanaf de voeten of handen snel over het hele lichaam verspreidt.
In ernstige gevallen kan logontsteking of zelfs een verminderde nierfunctie optreden.
De Rocky Mountain spotted fever wordt veroorzaakt door Rickettsia rickettsii.
De bacterie (of antilichamen tegen de bacterie) is met een kweek of een serologisch test (Weil-Felix) aan te tonen.

Een andere ziekte is de Babesiosis. Dit is een protozoaire infectie die op malaria lijkt.
De protozoa dringt de rode bloedcel in, waarin het zich vermeerderd.
Babesia is een protozo waarvan er wereldwijd zo'n zeventig soorten bestaan. B. microti (knaagdieren, voornamelijk VS), B. divergens en B. bovis (vee, voornamelijk Europa) kunnen bij mensen babesiosis veroorzaken.
Onder honden liefhebbers is met name de Babesia canis gevreesd die ziektes bij de hond kan veroorzaken.
Met name bij mensen met een verminderde weerstand kan de protozoa ziekteverschijnselen veroorzaken.
De eerste ziekteverschijnselen treden 2 a 3 weken na een tekenbeet op en lijken op een griep, maar al snel kunnen zich parasietemieën met massale hemolyse voordien die zelfs fataal kunnen verlopen.
De mortaliteit is in de VS ongeveer 5% en in Europa 42%.
Babesia en malaria worden nog wel eens door elkaar gehaald, maar via een bloeduitstrijk kan de juiste diagnose gesteld worden.

Babesiosis

Malaria

Informatie over zoonosen veroorzaakt door teken

Babesiosis bij honden Babesiosis Babesiosis in Nederland Tekenbeten in het buitenland HGE Erhlichiosis Rocky Mountain Spotted Fever

Ziektes overgebracht door muggen Malaria
Een van de meest bekende parasieten overgedragen door insecten is de malaria-parasiet.
De parasiet wordt overgedragen door de steek van een mug, de Anopheles-mug.
Jaarlijks lopen z'n 300 - 500 miljoen mensen malaria op. 1,5 tot 3 miljoen mensen (waarvan ca 1 miljoen kinderen) overlijden per jaar aan deze aandoening. (schattingen van 1991) Dit betekent dat ongeveer 1 op de 600 reizigers terugkeert naar Nederland met Malaria.
Na 10 dagen treden de eerste verschijnselen op zoals koorts, koude rillingen, spierpijn en hoofdpijn.
De parasiet zal direct na de steek via de bloedbaan naar de lever gaan,waar de parasieten zich vermeerderen om vervolgens in een volgend stadium weer de bloedbaan binnen te dringen waar de parasiet zich in de rode bloedcellen nestelt en zich daar verder vermeerderd.
Als de rode bloedcel uiteindelijk openbarst ontstaan de koortspieken.
Men kan zich tegen malaria besmetten door te voorkomen dat men geprikt wordt, dus insmeren met muggenwerende middelen en het slapen onder een muskietennet, en door het slikken van anitmalaria tabletten die de parasiet na een muggebeet direct doden.
Over malaria is veel bekend, zie ook de onderstaande lijst.

Informatie over malaria

Nederlandse site over malaria Animatie malaria infectie Malaria informatie Malaria information Malaria Malaria, ziektebeelden WHO-database Travel information : malaria How malaria developes Malaria

Leishmania
De Leishmania is een parasiet die door zandvliegen wordt overgedragen op mensen en honden.
De zandvlieg is een kleine mug, de phlebotomusmug.
Leishmania komt niet alleen in de tropen voor, maar ook in zuid-europa, midden Amerika, het midden-oosten en het noorden van zuid-amerika.
Er zijn verschillende leishmania's maar een aantal kunnen klinische ziektebeelden geven zoals een bultvorming op de plaats waar de zandvlieg gestoken heeft, die in een zweer veranderen en lelijke littekens achter kunnen laten. Er zijn echter ook Leishmania soorten die ernstiger kunnen verlopen en waarbij vaak koorts, vermagering en bloedarmoede kan ontstaan en in sommige gevallen zelfs fataal kunnen verlopen.
Bij honden kunnen zich ook klinische verschijnselen ontwikkelen die lijken op de verschijnselen zoals die bij de mens voorkomen.

Informatie over leishmania

Leishmania Levenscyclus Leishmania Fact-sheet Leishmania Leishmania Leishmania, infectieziektenbulletin Vetmed:leishmania

Derdedaagse koorts.
De derdedaagse Koorts (ook phlebotomuskoorts of sand fly fever) genoemd, wordt veroorzaakt door een virus welke door de phlebotomusmug (zie afbeelding) wordt overgebracht. De ziekte komt in vele warme en droge gebieden voor zoals het Middellandse-Zeegebied, het Midden-Oosten, Azië, Australië en Zuid-Amerika.
De zandvlieg is een 2 a 3 mm kleine mug, die makkelijk door de mazen van een muskietennet heen vliegt.
Na ee beet treedt er op de plek een kleine bult op. Na 3 tot 6 dagen treedt er plotseling hoge koorts op, welk gepaard gaat met griepachtige verschijnselen zoals hoofd en spierpijn en lichtgevoeligheid.
Na 3 a 4 dagen zakt de koorts en voelt de patient zich een poos moe en depressief.

---

Meer informatie over door vector overdraagbare ziektes

Vector Transmitted Protozoa Tropical diseases Tropische ziektes

Binnenkort nog meer informatie over andere door insecten/athropoden veroorzaakte zoonosen

---

.

.